ابراء یعنی گذشت کردن. وقتی شما از طلب خود یا حقی که بر گردن دیگری دارید، به اختیار خودتان صرف‌نظر می‌کنید، در واقع او را «ابراء» کرده‌اید. این یک تصمیم یک‌طرفه از سوی طلبکار است و نیازی به موافقت بدهکار ندارد. ما در وکیل زوم معتقدیم فهم دقیق این مفهوم ساده، از بسیاری از اختلافات آینده جلوگیری می‌کند.

ماهیت حقوقی ابراء

ابراء یک «ایقاع» است. ایقاع یعنی یک عمل حقوقی که تنها با اراده یک نفر (در اینجا، طلبکار یا دائن) به وجود می‌آید و اثر حقوقی خود را می‌گذارد. برخلاف قراردادها (عقود) که به توافق دو طرف نیاز دارند، برای تحقق ابراء، رضایت و قبول بدهکار (مدیون) شرط نیست. همین که شما اراده کنید و آن را به نحوی ابراز کنید، دین ساقط می‌شود.

ارکان اصلی تحقق ابراء

برای اینکه ابراء معتبر و قانونی باشد، باید سه رکن اساسی وجود داشته باشد:

1. ابراءکننده (دائن): کسی که از حق خود می‌گذرد. این شخص باید اهلیت داشته باشد؛ یعنی عاقل، بالغ و رشید باشد و در گذشت کردن از حق خود، قصد و رضایت کامل داشته باشد. اگر کسی در حالت مستی، جنون یا تحت فشار و اکراه از طلبش بگذرد، این ابراء باطل است.
2. ابراءشونده (مدیون): کسی که دینی بر عهده دارد و با ابراء، تکلیف از دوش او برداشته می‌شود. مدیون می‌تواند یک شخص مشخص باشد یا حتی به صورت کلی (مانند ابراء یکی از ورثه).
3. موضوع ابراء (دِین): حقی که از آن گذشت می‌شود. این دین باید در زمان ابراء وجود داشته باشد، حتی اگر هنوز موعد پرداخت آن نرسیده باشد.

انواع ابراء کدامند

ابراء را می‌توان از جنبه‌های مختلفی دسته‌بندی کرد که هر کدام آثار حقوقی متفاوتی دارند.

ابراء خاص و ابراء عام

• ابراء خاص: در این حالت، طلبکار فقط از یک دین مشخص و معین صرف‌نظر می‌کند. برای مثال، شما فقط طلب ۵۰ میلیون تومانی خود بابت یک فقره چک خاص را به بدهکار می‌بخشید. این رایج‌ترین نوع ابراء است.
• ابراء عام: در این نوع، طلبکار از تمام دیون و مطالباتی که تا آن لحظه از یک شخص خاص دارد، صرف‌نظر می‌کند. این نوع ابراء بسیار حساس است و باید با آگاهی کامل انجام شود، زیرا تمام بدهی‌های گذشته فرد را پاک می‌کند.

ابراء معلق و ابراء منجز

• ابراء منجز (قطعی): اثربخشی ابراء به هیچ شرطی وابسته نیست و بلافاصله پس از اراده طلبکار محقق می‌شود. مثلاً می‌گویید: «من از طلبم گذشتم».
• ابراء معلق: طلبکار، بخشش دین را به وقوع یک شرط در آینده وابسته می‌کند. مطابق ماده ۲۹۶ قانون مدنی، ابراء معلق صحیح است. مثال: «اگر تا آخر سال خانه‌ات را بفروشی، من از طلبم نسبت به تو می‌گذرم». در این حالت، تا زمانی که شرط (فروش خانه) محقق نشود، دین همچنان پابرجاست.

ابراء با شرط عوض چیست

این یکی از پیچیده‌ترین و حساس‌ترین انواع ابراء است. ابراء معوض یا ابراء با شرط عوض زمانی است که طلبکار در ازای گذشت از دین خود، یک ما به ازاء یا عوض از بدهکار طلب می‌کند. مثلاً شما ۱۰۰ میلیون تومان طلب دارید و به بدهکار می‌گویید: «اگر ماشینت را به من منتقل کنی، از طلب ۱۰۰ میلیونی‌ام می‌گذرم».

این عمل ماهیت ابراء را به چالش می‌کشد. چرا؟ چون ابراء یک عمل یک‌طرفه (ایقاع) است، اما وقتی پای «عوض» به میان می‌آید، نیازمند توافق و قبول طرف مقابل (بدهکار) است. به همین دلیل، ماهیت حقوقی آن بیشتر به یک قرارداد دوجانبه مانند «عقد صلح» شبیه می‌شود تا یک ابراء خالص. در عمل، اگر بدهکار شرط را نپذیرد و عوض را ندهد، ابراء هم محقق نمی‌شود و دین همچنان پابرجاست.

وصیت به ابراء و آثار آن

شخص می‌تواند در وصیت‌نامه خود، ورثه یا وصی (اجراکننده وصیت) را مکلف کند که پس از مرگش، ذمه شخص خاصی را از دینی که به او داشته، ابراء کنند. این عمل «وصیت به ابراء» نام دارد و کاملاً معتبر است.

اما یک نکته کلیدی وجود دارد: طبق قانون، وصیت شخص فقط تا یک‌سوم (ثلث) کل اموالش نافذ است و برای مقدار بیشتر از آن، نیاز به اجازه و تنفیذ تمام ورثه دارد.

مثال عملی: فرض کنید شخصی در زمان فوت، کل دارایی‌اش ۳ میلیارد تومان است. او در وصیت‌نامه‌اش قید کرده که طلب ۱.۵ میلیارد تومانی‌اش از برادرش، بخشیده شود (ورثه او را ابراء کنند). از آنجا که ۱.۵ میلیارد تومان (مبلغ دین) بیشتر از یک‌سوم کل دارایی (که ۱ میلیارد تومان می‌شود) است، این وصیت فقط تا سقف ۱ میلیارد تومان بدون نیاز به اجازه کسی اجرا می‌شود. برای ابراء ۵۰۰ میلیون تومان باقیمانده، تمام ورثه باید رضایت دهند. اگر حتی یک نفر از ورثه مخالفت کند، آن ۵۰۰ میلیون تومان همچنان به عنوان طلب متوفی باقی می‌ماند و باید از برادرش وصول شود.