نظام حقوقی ایران بر دو پایه اصلی استوار است: قانون مدنی (برگرفته از فقه امامیه) و قوانین کیفری. هر دوی این‌ها، روابط خارج از چارچوب ازدواج رسمی را به رسمیت نمی‌شناسند.

1. از منظر قانون مدنی: مواد قانونی مربوط به نکاح (مواد 1034 تا 1157 قانون مدنی)، به صراحت شرایط و آثار عقد ازدواج را مشخص کرده‌اند. مفاهیمی مانند مهریه، نفقه، ارث، حضانت و نسب فرزندان، همگی ذیل این عقد تعریف می‌شوند. وقتی عقدی در کار نباشد، این آثار حقوقی نیز محقق نخواهند شد. قانونگذار ایرانی، هیچ شکل دیگری از هم‌زیستی را به عنوان جایگزین ازدواج نپذیرفته است.
2. از منظر قوانین کیفری: هرچند در قوانین ایران جرمی تحت عنوان “ازدواج سفید” وجود ندارد، اما خود این رابطه می‌تواند مصداق جرائم دیگری قرار گیرد. طبق ماده 637 قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات)، هرگاه زن و مردی که بین آن‌ها علقه زوجیت نباشد، مرتکب روابط نامشروع یا عمل منافی عفت غیر از زنا شوند، به شلاق تا نود و نه ضربه محکوم خواهند شد. زندگی مشترک در قالب ازدواج سفید، به طور بالقوه می‌تواند مصداق بارز این ماده قانونی باشد. البته اثبات این جرم نیازمند شرایط خاصی است و صرف زندگی زیر یک سقف، برای محکومیت کافی نیست، اما ریسک آن همواره وجود دارد.

این بزرگترین و شایع‌ترین مشکلی است که در جلسات مشاوره وکیل زوم مطرح می‌شود. در ازدواج رسمی (دائم)، زن از حقوق مالی مشخصی برخوردار است:

• مهریه: به محض وقوع عقد، زن مالک مهریه می‌شود و هر زمان که بخواهد می‌تواند آن را مطالبه کند. در ازدواج سفید، مفهومی به نام مهریه وجود ندارد. هیچ تعهد قانونی برای پرداخت مبلغی تحت این عنوان بر عهده مرد نیست.
• نفقه: تأمین هزینه‌های زندگی زن (خوراک، پوشاک، مسکن، درمان و…) در ازدواج دائم بر عهده مرد است. این یک تکلیف قانونی است و در صورت عدم پرداخت، زن می‌تواند شکایت حقوقی و حتی کیفری (ترک انفاق) مطرح کند. در ازدواج سفید، مرد هیچ تکلیف قانونی برای پرداخت نفقه ندارد. هر کمکی که می‌کند، صرفاً جنبه اخلاقی و توافقی داشته و قابل پیگیری در دادگاه نیست.
• اجرت‌المثل ایام زوجیت: اگر زن در طول زندگی مشترک کارهایی را که شرعاً بر عهده او نبوده (مانند آشپزی، نظافت و…) به دستور مرد انجام دهد، مستحق دریافت “اجرت‌المثل” است. این حق نیز صرفاً در چارچوب ازدواج رسمی قابل مطالبه است.
• شرط تنصیف دارایی (شرط ضمن عقد): در ازدواج رسمی، زوجین می‌توانند شرط کنند که تا نصف دارایی مرد که در ایام زوجیت به دست آمده، در زمان طلاق به زن تعلق گیرد. چنین حقی در ازدواج سفید متصور نیست.

یک سناریوی واقعی: خانمی پس از 5 سال زندگی مشترک در قالب ازدواج سفید، توسط شریک زندگی‌اش از خانه بیرون رانده شد. در طول این 5 سال، او شغل خود را رها کرده و تمام وقت خود را صرف خانه‌داری و حمایت از پیشرفت شغلی مرد کرده بود. پس از جدایی، او نه تنها هیچ حقی بر اموالی که مرد در این مدت به دست آورده بود نداشت، بلکه حتی نمی‌توانست هزینه‌ای برای تأمین مخارج اولیه خود از او مطالبه کند. از نظر قانون، او هیچ حقی نداشت.

• اتهام رابطه نامشروع: همانطور که اشاره شد، این بزرگترین ریسک کیفری است. هرچند تعقیب جرم رابطه نامشروع معمولاً با شکایت شاکی خصوصی (مانند همسایگان یا خانواده یکی از طرفین) آغاز می‌شود، اما خطر آن همیشه وجود دارد.
• عدم امکان استفاده از معافیت‌های قانونی: در بسیاری از قوانین، زن و شوهر از معافیت‌هایی برخوردارند. برای مثال، شهادت علیه همسر در دادگاه پذیرفته نمی‌شود یا سرقت بین زن و شوهر جرم‌انگاری خاص خود را دارد. این معافیت‌ها شامل طرفین در ازدواج سفید نمی‌شود.
• مسائل مربوط به اورژانس و بیمارستان: در شرایط اضطراری پزشکی، بیمارستان‌ها معمولاً تنها به همسر قانونی یا بستگان درجه یک اجازه تصمیم‌گیری یا ملاقات می‌دهند. شریک زندگی در ازدواج سفید، از نظر قانونی چنین جایگاهی ندارد و ممکن است در حساس‌ترین لحظات، از دسترسی به شریک بیمار خود یا تصمیم‌گیری برای او منع شود.