حکم تمکین چیست؟ ماهیت اعلامی نه اجرایی

این یکی از مهم‌ترین و در عین حال گیج‌کننده‌ترین بخش‌های ماجراست. بسیاری تصور می‌کنند که با گرفتن «حکم تمکین»، می‌توانند با کمک نیروی انتظامی همسر خود را به زور به خانه بازگردانند. این تصور کاملاً غلط است.

حکم الزام به تمکین، یک حکم اعلامی است، نه اجرایی.

• حکم اعلامی یعنی چه؟ یعنی دادگاه صرفاً یک وضعیت حقوقی را اعلام می‌کند. در اینجا، دادگاه اعلام می‌کند که «زوجه بدون عذر موجه تمکین نمی‌کند و ناشزه است». همین.
• حکم اجرایی یعنی چه؟ یعنی حکمی که می‌توان آن را با استفاده از قوه‌ی قهریه (مانند نیروی انتظامی) اجرا کرد، مثل حکم تخلیه ملک.

بنابراین، حکم تمکین صرفاً یک برگه است که نشوز زن را تایید می‌کند. هیچ مأمور اجرایی نمی‌تواند و نخواهد توانست زنی را برخلاف میلش به خانه‌ی شوهر بازگرداند. قدرت این حکم در آثار حقوقی است که در ادامه به آن می‌پردازیم، نه در اجرای فیزیکی آن.

آثار صدور حکم قطعی الزام به تمکین

قدرت واقعی حکم تمکین پس از قطعی شدن آن (یعنی پس از طی مراحل تجدیدنظر و تایید نهایی) مشخص می‌شود. اگر زوجه با وجود صدور حکم قطعی همچنان از تمکین خودداری کند، آثار حقوقی جدی متوجه او خواهد شد.

مهم‌ترین اثر: عدم تعلق نفقه

بر اساس ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی، «هرگاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند، مستحق نفقه نخواهد بود». بنابراین، از تاریخی که عدم تمکین او (نشوز) به موجب حکم قطعی دادگاه اثبات شود، دیگر نفقه‌ای به او تعلق نمی‌گیرد. نکته مهم این است که این حکم، عطف به ماسبق نمی‌شود؛ یعنی نفقه ایام گذشته که زن تمکین داشته، همچنان بر ذمه مرد باقی است.

امکان اخذ اجازه ازدواج مجدد برای زوج

اثبات عدم تمکین همسر، یکی از دلایل محکمه‌پسندی است که مرد می‌تواند به استناد آن از دادگاه تقاضای صدور مجوز برای ازدواج مجدد کند. البته این مجوز به صورت خودکار صادر نمی‌شود و دادگاه با بررسی شرایط و احراز عدم امکان سازش و الزام زن به تمکین، در این خصوص تصمیم‌گیری خواهد کرد.

عدم تاثیر بر مهریه و اجرت المثل

این یک تصور غلط و رایج است که حکم عدم تمکین، مهریه زن را از بین می‌برد. مهریه یک دین و طلب ممتاز است و تحت هیچ شرایطی، حتی با اثبات نشوز، از بین نمی‌رود. زن ناشزه همچنان حق مطالبه تمام مهریه خود را دارد. همچنین، اجرت‌المثل ایام زوجیت (کارهایی که زن در خانه به دستور مرد انجام داده) نیز به عدم تمکین او ربطی ندارد و قابل مطالبه است.

دفاعیات موجه زن در دعوای تمکین

قانون، یک‌طرفه به قاضی نمی‌رود. زوجه نیز می‌تواند با استناد به دلایل موجه، از تمکین خودداری کند و در این صورت، ناشزه محسوب نشده و نفقه او نیز قطع نخواهد شد. این دفاعیات باید در دادگاه به اثبات برسند.

استفاده از حق حبس

مطابق ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی، اگر مهریه زن «حال» باشد (یعنی عندالمطالبه)، او می‌تواند تا زمانی که کل مهریه خود را دریافت نکرده، از تمکین (خاص و عام) خودداری کند. این حق که به «حق حبس» معروف است، یک دفاع بسیار قوی است، به شرطی که زن پیش از آن، حتی برای یک بار، تمکین خاص نکرده باشد.

خطر جانی، مالی یا شرافتی

ماده ۱۱۱۵ قانون مدنی صراحتاً بیان می‌کند: «اگر بودن زن با شوهر در یک منزل متضمن خوف ضرر بدنی یا مالی یا شرافتی برای زن باشد، زن می‌تواند مسکن علیحده اختیار کند و در صورت اثبات مظنه ضرر مزبور، محکمه حکم بازگشت به منزل شوهر نخواهد داد و مادام که زن در بازگشتن به منزل مزبور معذور است، نفقه بر عهده شوهر خواهد بود». اثبات این خطر (مثلاً از طریق گزارش پلیس، پزشکی قانونی یا شهادت شهود در مورد اعتیاد زیان‌آور یا رفتارهای خشونت‌آمیز زوج) دفاعی قاطع خواهد بود.

عدم تهیه منزل مناسب شأن

تهیه منزل مستقل و متناسب با شأن اجتماعی و خانوادگی زن، از وظایف مرد است. اگر مرد منزلی نامناسب (مثلاً خانه‌ای در محله‌ای بدنام یا زندگی با خانواده همسر در شرایطی که در شأن زن نیست) تهیه کند، زن می‌تواند از سکونت در آن خودداری کند و این عدم تمکین، موجه تلقی می‌شود.

بیماری‌های مسری یا صعب‌العلاج زوج

ابتلای زوج به بیماری‌های واگیردار یا صعب‌العلاجی که برای سلامت زوجه خطرناک باشد، می‌تواند دلیلی موجه برای عدم تمکین، به خصوص تمکین خاص، باشد.