تصویب طرح جدید محکومیتهای مالی، بهویژه در حوزه مهریه، موجی از پرسشها و نگرانیها را در جامعه ایجاد کرده است. بسیاری از زوجین نگران آیندهی تعهدات و حقوق خود هستند. ما در وکیل زوم، وظیفه خود میدانیم که با نگاهی دقیق، سختگیرانه و کاربردی، این تغییرات را کالبدشکافی کرده و به زبانی ساده، تمام ابعاد قانون جدید مهریه را برای شما روشن سازیم تا با آگاهی کامل تصمیم بگیرید.
فلسفه اصلی طرح جدید محکومیتهای مالی چیست؟
برای درک عمیق این قانون، ابتدا باید هدف اصلی و بدون تعارف قانونگذار را بفهمیم. هسته مرکزی این طرح، “حبسزدایی” از محکومیتهای مالی است. سالهاست که نظام قضایی کشور با حجم عظیمی از زندانیان بدهکار، از جمله محکومان مهریه، روبروست. این وضعیت نه تنها هزینههای سنگینی بر دولت تحمیل میکند، بلکه عملاً وصول طلب طلبکار را نیز با مشکل مواجه میسازد؛ چرا که فرد زندانی، توانایی کسب درآمد و پرداخت بدهی خود را از دست میدهد.
طرح جدید با یک تفکیک هوشمندانه، دو نوع بدهکار مالی را از هم جدا میکند:
- بدهکارانی که در ازای دین، مالی دریافت کردهاند: مانند فردی که وامی گرفته یا کالایی را به صورت نسیه خریده است.
- بدهکارانی که در ازای دین، مالی دریافت نکردهاند: این دسته شامل مواردی چون مهریه، نفقه و دیه میشود.
تمرکز اصلی قانون جدید بر دسته دوم است. ایده این است که به جای حبس کردن فردی که به دلیل مهریه بدهکار است، از ابزارهای جایگزین و کارآمدتری استفاده شود تا هم دین پرداخت شود و هم فرد از چرخه اقتصادی و اجتماعی حذف نگردد.
حبس برای مهریه تمام شد؟
این مهمترین و کلیدیترین سوالی است که ذهن همگان را به خود مشغول کرده است. پاسخ کوتاه و صریح این است: بله، تا حد بسیار زیادی حبس به عنوان ابزار فشار برای وصول مهریه حذف شده است.
طبق رویکرد جدید، اگر مردی توانایی پرداخت مهریه را به صورت یکجا نداشته باشد و اعسار (ناتوانی مالی) او در دادگاه ثابت شود، دیگر به زندان نخواهد رفت. جایگزین حبس، استفاده از سامانههای نظارت الکترونیک (پابند الکترونیکی) است. این تغییر، یک تحول بنیادین در نحوه اجرای احکام مهریه محسوب میشود.
سامانه نظارت الکترونیک چگونه کار میکند؟
تصور کنید مردی محکوم به پرداخت اقساط مهریه شده است اما از پرداخت آن استنکاف میکند. در گذشته، زن میتوانست با استناد به عدم پرداخت، حکم جلب او را بگیرد. اما در قانون جدید، اتفاق دیگری رخ میدهد:
- حفظ شغل و درآمد: به جای اعزام فرد به زندان، او به پابند الکترونیکی مجهز میشود. این پابند، محدوده جغرافیایی مشخصی را برای او تعریف میکند (مثلاً شهر محل سکونت). فرد محکوم میتواند به زندگی عادی خود ادامه دهد، سر کار برود و درآمد کسب کند. این بزرگترین مزیت این طرح است، زیرا امکان پرداخت بدهی را فراهم میکند.
- نظارت دقیق: سامانه به طور ۲۴ ساعته موقعیت فرد را رصد میکند. هرگونه خروج از محدوده تعیین شده یا تلاش برای دستکاری پابند، به منزله تخلف محسوب شده و میتواند منجر به مجازاتهای جایگزین یا در نهایت بازنگری در حکم شود.
- هدفمندی مجازات: این روش، فشار را بر خود فرد متمرکز میکند و از آسیبهای اجتماعی ناشی از زندانی شدن سرپرست خانوار (برای خانواده خود فرد) جلوگیری مینماید.
آیا برای مهریه سقف تعیین شده است؟
این یکی از بزرگترین تصورات غلط و شایعاتی است که پیرامون این طرح شکل گرفته است. با قاطعیت باید گفت: خیر، این طرح هیچگونه سقفی برای میزان مهریه تعیین نکرده است.
نمایندگان موافق طرح در مجلس بارها تاکید کردهاند که هدف، تغییر در “نحوه اجرا” است، نه “میزان تعهد”. شما همچنان میتوانید هر میزان مهریهای را که توافق میکنید، در سند ازدواج ثبت نمایید. مهریه ۱۰۰۰ سکهای کماکان یک تعهد مالی معتبر و قانونی است و زن حق مطالبه تمام آن را دارد. تغییر اصلی در نحوه برخورد با فرد “ناتوان از پرداخت” است.
قانون جدید مهریه ۱۴ سکه: ریشهیابی یک شایعه خطرناک
اینجا باید به یکی از شایعات پرتکرار و کاملاً نادرست که باعث نگرانی بسیاری شده است، پاسخ دهیم. قاطعانه باید گفت که هیچ قانونی، چه جدید و چه قدیم، سقف مهریه را ۱۴ سکه تعیین نکرده است. این تصور، ریشه در یک سوءبرداشت از قوانین گذشته و بحثهای اولیه طرحهای جدید دارد.
برای روشن شدن موضوع، باید به “ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده” مصوب سال ۱۳۹۱ اشاره کنیم. طبق آن قانون، امکان حبس مرد برای عدم پرداخت مهریه، فقط تا سقف ۱۱۰ سکه بهار آزادی (یا معادل آن) وجود داشت. برای مازاد بر ۱۱۰ سکه، زن باید توانایی مالی مرد را در دادگاه اثبات میکرد و دیگر امکان حبس کردن او برای آن مقدار مازاد وجود نداشت.
قانون جدید این قاعده را متحول کرده است. با حذف کلی ابزار حبس برای فردی که اعسار او ثابت شده، دیگر بحث بر سر ۱۱۰ سکه یا ۱۴ سکه یا هر عدد دیگری موضوعیت ندارد. وقتی قرار نیست کسی به خاطر ناتوانی در پرداخت مهریه به زندان برود، دیگر فرقی نمیکند مهریه ۱۰۰ سکه باشد یا ۱۰۰۰ سکه؛ در هر صورت ضمانت اجرای آن برای فرد معسر، زندان نخواهد بود.
پس به طور خلاصه:
- هیچ سقفی برای میزان مهریه وجود ندارد.
- عدد ۱۴ سکه یک شایعه بیاساس است.
- قانون ۱۱۰ سکه مربوط به گذشته بود و صرفاً سقف اعمال مجازات حبس را مشخص میکرد، نه سقف خود مهریه را.
- در قانون جدید، با حذف حبس، این مرزبندی عددی برای زندان عملاً بیمعنا شده است.
تفاوت مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه در قانون جدید
ماهیت این دو نوع مهریه تغییری نکرده است، اما نحوه برخورد عملی با انواع مهریه دستخوش تحول شده است.
- عندالمطالبه: همچنان به معنای آن است که زن هر زمان اراده کند، میتواند مهریه خود را مطالبه نماید. مرد نیز موظف به پرداخت است. اگر مرد اموالی داشته باشد، فوراً توقیف و مهریه پرداخت میشود. اگر نداشته باشد، باید دادخواست اعسار بدهد. پس از اثبات اعسار، دادگاه مهریه را تقسیط میکند و ضمانت اجرای پرداخت اقساط، دیگر حبس نیست.
- عندالاستطاعه: ماهیت آن که پرداخت منوط به توانایی مالی مرد است، پابرجاست. در این حالت، بار اثبات توانایی مالی مرد بر عهده زن است.
در عمل، با حذف ابزار حبس، مرز بین این دو در مرحله “اجرا” برای مرد معسر (ناتوان از پرداخت) کمرنگتر شده است. در هر دو حالت، اگر مرد مالی برای توقیف نداشته باشد، نهایتاً کار به تقسیط بدهی میکشد.
تعدیل اقساط مهریه چگونه آسانتر میشود؟
یکی از چالشهای بزرگ محکومان مهریه، فرآیند طولانی و پرهزینه “تعدیل اقساط” بود. با توجه به نوسانات شدید قیمت سکه و تورم، قسطی که دو سال پیش برای یک مرد تعیین شده بود، ممکن بود امروز عملاً غیرقابل پرداخت باشد. برای تغییر این مبلغ، مرد باید مجدداً یک فرآیند دادرسی کامل را طی میکرد.
قانون جدید به دنبال ایجاد یک سازوکار هوشمند و نیمهخودکار برای این موضوع است. ایده این است که تعدیل اقساط بر اساس شاخصهای اقتصادی (مانند نرخ تورم اعلامی بانک مرکزی یا قیمت روز سکه) و بدون نیاز به تشکیل پرونده قضایی جدید و طولانی انجام شود. این امر هم به نفع مرد است که زیر فشار پرداختهای غیرواقعی له نشود و هم به نفع زن، زیرا با واقعی شدن اقساط، احتمال پرداخت منظم آنها افزایش مییابد.
آیا حقوق زنان در این طرح تضعیف شده است؟
این اصلیترین نقد مخالفان طرح است. آنها معتقدند مهریه تنها “پشتوانه” و “اهرم فشار” زن در یک زندگی مشترک است و حذف حبس، این پشتوانه را از بین میبرد. این نگاه، قابل تامل است اما باید به جنبههای دیگر ماجرا نیز توجه کرد.
استدلال موافقان طرح (و نگاهی عملگرایانه):
- اولویت با وصول پول است، نه زندانی کردن فرد: یک مرد زندانی، هیچ درآمدی ندارد و نمیتواند حتی یک ریال از مهریه را بپردازد. اما مردی که تحت نظارت الکترونیک کار میکند، پتانسیل پرداخت بدهی را دارد. در واقع، این طرح شانس وصول “واقعی” مهریه را افزایش میدهد.
- ایجاد توازن با اعطای حقوق جدید: قانونگذار برای جلوگیری از تضعیف موقعیت زن، امتیازات جدیدی را در نظر گرفته است. مهمترین آن، تسهیل شرایط طلاق برای زن است. طبق یکی از مواد مهم این طرح، اگر زوجین دو سال جدا زندگی کنند و شرایط “عُسر و حَرَج” (سختی و مشقت) محرز شود، زن میتواند درخواست طلاق دهد.
حق طلاق برای زن در شرایط خاص
یکی از مواد مهم این طرح (که در مذاکرات به آن اشاره شده)، به موضوع حق طلاق میپردازد. طبق این ماده، در صورتی که زوجین به مدت دو سال جدا از یکدیگر زندگی کنند و شرایط “عُسر و حَرَج” (سختی و مشقت غیرقابل تحمل) برای زن محرز شود، دادگاه میتواند به درخواست زن، حکم طلاق را صادر کند.
این یک گام بسیار مهم رو به جلو برای ایجاد توازن در حقوق زوجین است. در گذشته، اثبات عسر و حرج فرآیندی بسیار دشوار بود. قانون جدید با در نظر گرفتن “جدایی طولانیمدت” به عنوان یکی از مصادیق روشن عسر و حرج، راه را برای زنانی که در زندگیهای مشترک بلاتکلیف و معلق ماندهاند، هموارتر میکند.
فرآیند مطالبه مهریه در عمل چه تغییری میکند؟
برای اینکه تصویر روشنی از آینده داشته باشید، بیایید گام به گام فرآیند را مرور کنیم:
- مطالبه اولیه (بدون تغییر): زن از طریق اجرای ثبت یا دادگاه، مهریه را مطالبه میکند.
- توقیف اموال (بدون تغییر): اولین اقدام، شناسایی و توقیف اموال مرد (ملک، خودرو، حساب بانکی) است. اگر مرد اموال داشته باشد، مهریه پرداخت میشود. تا اینجا هیچ تغییری رخ نداده است.
- اثبات اعسار (تغییر در نتیجه): اگر مرد مالی برای توقیف نداشته باشد، دادخواست اعسار میدهد.
- صدور حکم تقسیط (بدون تغییر): دادگاه مهریه را تقسیط میکند.
- ضمانت اجرا (تغییر بنیادین):
- قانون قدیم: اگر مرد قسط نمیداد، زن حکم جلب او را میگرفت.
- قانون جدید: اگر مرد قسط ندهد، به جای زندان، برای او قرار نظارت الکترونیک (پابند) صادر میشود.
نقش حیاتی وکیل خانواده در مواجهه با قانون جدید مهریه
درک قوانین یک چیز است، استفاده موثر از آنها در میدان عمل چیز دیگری. با حذف ابزار قدرتمند اما ناکارآمد حبس، اهمیت استراتژی حقوقی و نقش وکیل خانواده دهها برابر شده است. ورود به پرونده مهریه بدون وکیل متخصص، مانند رفتن به جنگ بدون سلاح است.
برای زوجه (خانم): بازی از دفاع به حمله تغییر کرده است
در گذشته، اهرم فشار اصلی “ترس از زندان” بود. امروز، اهرم فشار “اثبات توانایی مالی زوج و توقیف اموال” است. اینجاست که وکیل نقش کارآگاه مالی را بازی میکند:
- اثبات توانایی مالی (مَلائَت): مهمترین وظیفه وکیل شما، اثبات این است که همسرتان برخلاف ادعایش، توانایی پرداخت مهریه را دارد. این کار با استعلامهای قانونی پیچیده از بانکها، اداره ثبت، پلیس راهور، بورس و… انجام میشود.
- شناسایی و توقیف اموال پنهان: بسیاری از افراد برای فرار از دین، اموال خود را به نام دیگران (پدر، مادر، دوستان) منتقل میکنند. یک وکیل باتجربه میداند چطور با اثبات “معامله به قصد فرار از دین”، این اموال را شناسایی، توقیف و به نفع شما بازگرداند.
- استفاده از اهرمهای قانونی جدید: وکیل شما میتواند از گزینههای جدید مانند “تسهیل حق طلاق در صورت جدایی طولانی” به عنوان یک اهرم فشار هوشمندانه در مذاکرات استفاده کند.
برای زوج (آقا): دفاعی هوشمندانه برای جلوگیری از فروپاشی مالی
باور غلط این است که با حذف زندان، دیگر نیازی به وکیل نیست. این یک اشتباه مرگبار است.
- اثبات اعسار به روش صحیح: “ندارم” گفتن در دادگاه کافی نیست. اعسار باید با مدارک مستدل و شهادت شهود به شکل قانونی اثبات شود. وکیل شما میداند چه مدارکی را چگونه به دادگاه ارائه دهد تا دادخواست شما پذیرفته شود و از توقیف تمام اموالتان جلوگیری کند.
- مذاکره برای تقسیط منصفانه: وکیل شما در جلسه دادگاه برای تعیین اقساطی میجنگد که با درآمد واقعی شما همخوانی داشته باشد تا در آینده مجدداً با مشکل عدم پرداخت و محدودیتهای نظارت الکترونیک مواجه نشوید.
- جلوگیری از اشتباهات پرهزینه: اقداماتی مانند انتقال اموال به دیگران در حین دعوا، میتواند جرم تلقی شود و شما را با پرونده کیفری جدیدی روبرو کند. وکیل از وقوع چنین خطاهایی جلوگیری میکند.
حرف آخر در این بخش: وکیل خانواده دیگر فقط یک نماینده قانونی نیست؛ او استراتژیست مالی، مذاکرهکننده و راهنمای شما در یک مسیر پر از تلههای حقوقی است. هزینه کردن برای وکیل، یک سرمایهگذاری برای حفظ حقوق و داراییهای شماست.
جمعبندی و توصیه حقوقی
قانون جدید مهریه به دنبال حذف صورت مسئله نیست، بلکه روش حل آن را تغییر داده است. هدف، جایگزینی حبس با ابزارهای کارآمدتر مانند نظارت الکترونیک و تسهیل پرداخت بدهی است. این قانون، بازی را پیچیدهتر و تخصصیتر کرده است. توصیه ما در وکیل زوم این است که قبل از هرگونه تصمیمگیری، با یک وکیل متخصص مشورت کنید تا از تمام حقوق و تکالیف خود در چارچوب جدید آگاه شوید.
سوالات متداول درباره قانون جدید مهریه
آیا با این قانون، مهریه دیگر پرداخت نمیشود؟
خیر. تعهد به پرداخت مهریه همچنان پابرجاست. اگر مرد اموالی داشته باشد، تمام مهریه وصول میشود. تنها ابزار زندان برای مردی که توانایی مالی ندارد (معسر) حذف شده است.
این قانون شامل پروندههای قدیمی هم میشود؟
بله. قوانینی که مجازات را کاهش میدهند یا حذف میکنند (مانند حذف حبس)، به گذشته نیز عطف میشوند و شامل زندانیان مهریه فعلی نیز خواهند شد و میتوانند درخواست اعمال قانون جدید را بنمایند.
مهریه من ۵۰۰ سکه است. آیا میتوانم آن را کامل بگیرم؟
بله. اگر همسر شما به اندازه ۵۰۰ سکه اموال و دارایی قابل توقیف داشته باشد، شما تمام مهریه خود را دریافت خواهید کرد. این قانون فقط برای زمانی است که مرد مالی برای پرداخت یکجا ندارد.
اگر مرد با پابند الکترونیکی فرار کند چه میشود؟
سامانه نظارت الکترونیک برای جلوگیری از همین موضوع طراحی شده است. خروج از محدوده مجاز یا تلاش برای غیرفعال کردن آن، فوراً به مرکز کنترل گزارش داده میشود و میتواند منجر به مجازاتهای شدیدتر و دستگیری فرد شود.
این تغییرات شامل بدهی نفقه هم میشود؟
بله. همانطور که در متن مذاکرات مجلس آمده، این طرح ناظر به تمام محکومیتهای مالی است که فرد در ازای آن مالی دریافت نکرده، از جمله نفقه و دیه. بنابراین، حبس برای عدم پرداخت نفقه نیز جای خود را به روشهای جایگزین میدهد.
آیا بهتر است هنگام عقد، مهریه کمتری تعیین کنیم؟
این یک تصمیم کاملاً شخصی و فرهنگی است. قانون سقفی تعیین نکرده است. توصیه حقوقی ما این است که زوجین با واقعبینی و بر اساس شناختی که از یکدیگر و شرایط اقتصادی دارند، در این مورد به توافق برسند. مهم، درک این نکته است که مهریه یک “تعهد مالی” است، نه یک ابزار تنبیهی.
