گواهی انحصار وراثت، یک سند رسمی قضایی است که به درخواست یک یا چند نفر از وراث و پس از طی مراحل قانونی، صادر می‌شود. این سند به طور دقیق مشخص می‌کند که چه کسانی ورثه قانونی متوفی هستند و هر یک چه سهمی از ماترک (اموال به جا مانده) را به ارث می‌برند. بدون این گواهی، هیچ‌گونه انتقال رسمی اموال، برداشت از حساب‌های بانکی، فروش سهام یا تغییر مالکیت دارایی‌های متوفی امکان‌پذیر نیست.

تحول بزرگ در این زمینه با تصویب ماده ۱۱ قانون برنامه هفتم پیشرفت (که از تاریخ ۱۴۰۴/۰۵/۰۳ اجرایی می‌شود) رخ داده است. بر اساس این ماده:

• صدور خودکار گواهی: برای متوفیانی که پس از تاریخ سوم مردادماه ۱۴۰۴ فوت می‌کنند، گواهی انحصار وراثت به صورت خودکار و هوشمند صادر می‌شود. سازمان ثبت احوال مکلف است ظرف مدت ۲۰ روز از تاریخ ثبت واقعه فوت، گواهی را صادر کرده و مراتب آن را از طریق پیامک به اطلاع وراث برساند. این نوآوری، نیاز به ثبت درخواست اولیه توسط وراث را به کلی حذف کرده و فرآیند را به شکل چشمگیری تسریع می‌بخشد.
• مرجعیت قانونی: گواهی صادر شده از این سامانه، اعتبار کامل یک سند رسمی را دارد و تمام نهادهای دولتی و خصوصی، از جمله بانک‌ها، دفاتر اسناد رسمی، سازمان ثبت اسناد و املاک و بورس، موظف به پذیرش و استناد به آن هستند.
• محاسبه هوشمند سهم‌الارث: الگوریتم‌های این سیستم بر پایه فرمول تقسیم ارث براساس مواد قانون مدنی (مواد ۸۶۱ به بعد)، طبقات و درجات ارث را شناسایی کرده و سهم هر وارث را با دقت محاسبه می‌کنند. این سامانه به طور هوشمند وجود حاجب (فردی که مانع ارث بردن دیگری می‌شود) و تأثیر وصیت‌نامه رسمی را نیز در محاسبات خود لحاظ می‌کند.

(نکته بسیار مهم برای متوفیان قبل از مرداد ۱۴۰۴)

اگر تاریخ فوت متوفی پیش از ۱۴۰۴/۰۵/۰۳ باشد، فرآیند به صورت خودکار انجام نمی‌شود. در این حالت، یک یا چند نفر از وراث باید از طریق سامانه مربوطه، درخواست صدور گواهی را ثبت نمایند که در ادامه به تفصیل مراحل آن را شرح خواهیم داد.