تهمت و مجازات آن

جرم تهمت و آسیب به آبروی افراد، یکی از جرایم جدی علیه حیثیت اشخاص است. قانون برای این عمل، مجازات‌های مشخصی تحت عناوینی چون «افترا» و «قذف» در نظر گرفته است. اینکه چه زمانی یک حرف، تهمت تلقی می‌شود و چگونه می‌توان از طریق شکایت کیفری آن را پیگیری کرد، نیازمند شناخت دقیق ارکان قانونی و تفاوت‌های میان این جرایم است.

تهمت زدن

همانطور که گفتیم یکی از اعمال ناپسندی که افراد غالبا در زمان بحث یا دعوا انجام میدهند، بحث فحاشی و یا تهمت زدن به طرف مقابل دعوا است. اقدام به این عمل زشت و مذموم میتواند دلایل مختلفی نظیر عدم کنترل بر خویشتن، تحت فشار قرار دادن طرف مقابل، اذیت و آزار دیگری، انتقام گرفتن و … داشته باشد.

علی ایحال جوامع بشری به دلیل ناپسند بودن این عمل، به جرم انگاری این پدیده زشت پرداخته و در کشور عزیز ما ایران نیز، قانونگذار، تهمت زدن را جرم انگاری کرده و برای آن، حکم و مجازات بسیار سنگینی در نظر گرفته است. لذا درصورتی که شخصی، اقدام به تهمت زدن به دیگری نماید، این موضوع قابل پیگیری بوده و مرتکب در صورت اثبات، با جزای سنگینی مواجه خواهد شد. از همین رو و جهت اطلاع از اینکه ارکان جرم تهمت زدن و ادله اثبات این جرم چیست، در این مقاله این جرم را از منظر قانونی، مورد بررسی قرار خواهیم داد.

تعریف جرم تهمت زدن

حال پرسشی که ممکن است مطرح شود این است که تعریف جرم تهمت زدن چیست و حکم و مجازات تهمت زدن چه میباشد؟ برای پاسخ به این پرسش میبایست به قوانین جزایی به خصوص قانون مجازات اسلامی مراجعه کرد و با مطالعه و بررسی این قانون، به تعریف جرم تهمت زدن و مجازات آن پرداخت.

البته قبل از مراجعه به قانون مجازات اسلامی، بایستی به این نکته توجه داشته باشید که تهمت زدن، یک عمل قولی یا لفظی است. درواقع جرم افترا، به دو دسته افترای عملی و افترای قولی یا لفظی، تقسیم میشود و تهمت زدن، نوعی از افترای قولی یا لفظی میباشد. در زیر به بررسی افترای عملی و افترای لفظی میپردازیم لذا با ما همراه باشید.

افترای عملی و افترای لفظی

در افترای عملی، مرتکب با انگیزه متهم شدن فرد دیگری، اقدام به قرار دادن اشیا و وسایلی که داشتن آنها، از منظر قانون، جرم بوده و سبب تعقیب دارنده میگردد، در محل خاصی نموده و بدین ترتیب، موجب مورد اتهام قرار گرفتن و تعقیب آن فرد دیگر، میشود. اما در افترای لفظی و همچنین در تهمت زدن، جرم، با نسبت دادن یک عنوان مجرمانه یا نشر آن، محقق میشود. 

برای بررسی افترای قولی و بررسی اینکه تعریف جرم تهمت زدن چیست، باید به ماده 697 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازات‌های بازدارنده) مراجعه نمود. ماده 697 در تعریف اینکه جرم تهمت زدن چیست صراحتا بیان میدارد که ممکن است کسی به وسیله اوراق چاپی یا خطی یا به وسیله درج در روزنامه و جرائد یا نطق در مجامع یا به هر وسیله دیگر به کسی امری را‌ به طور صریح نسبت دهد یا آنها را منتشر کند، که مطابق قانون آن امر جرم به حساب می آید. در این صورت چنانچه مرتکب نتواند صحت آن اسناد را ثابت نماید به مجازات افترا و تهمت محکوم میگردد.

نکته: عنایت داشته باشید که در مواردی ممکن است نشر امور مارالذکر اشاعه فحشا محسوب گردد. در این حالت حتی در صورتی که مرتکب بتواند صحت اسناد را ثابت نماید، به مجازات مذکور محکوم میشود. این امر احتمالا از جهت تاثیری است که نشر این امور میتواند بر نظم و امنیت عمومی جامعه بگذارد.

به موجب این ماده قانونی میتوان گفت تهمت زدن، یعنی شخصی، به وسیله انتشار و درج در روزنامه ها یا سخنرانی در مجامع عمومی یا به هر وسیله دیگر، ولو با صحبت یا ارسال پیامک و … یک امر را که از منظر قانونگذار، ارتکاب آن، جرم میباشد و قابلیت اثبات آن نیز وجود ندارد، صراحتا به دیگری نسبت دهد.

نکته: نوع خاصی از تهمت زدن نیز تحت عنوان قذف وجود دارد که در قانون مجازات اسلامی به صورت جداگانه جرم انگاری شده است. در جرم قذف نیز مرتکب را با مجازات حد قذف روبرو خواهد شد.

حکم و مجازات تهمت زدن

میزان کیفر و مجازات تهمت زدن در ماده 697 قانون مجازات اسلامی توسط قانونگذار صراحتا بیان شده است. این تهمت زدن میتواند در خصوص داشتن رابطه نامشروع یا هر نوع تهمت دیگری به افراد باشد. در این موارد و در صورت شکایت شاکی و اثبات جرم تهمت، مرتکب به مجازات مندرج در قانون مجازات اسلامی محکوم خواهد شد.

همانطور که گفته شد قانونگذار در ماده 697 قانون مجازات اسلامی به تعریف جرم تهمت پرداخته و در انتهای ماده نیز حکم مجازات تهمت را پیشبینی نموده است. براساس این ماده چنانچه تهمت از موارد مستوجب مجازات حدی نباشد، مرتکب به جزای نقدی درجه شش، محکوم میگردد. 

توجه داشته باشید که به موجب ماده 19 قانون مجازات اسلامی، جزای نقدی درجه شش، به جزای نقدی بیش از شصت میلیون (000/000/60) ریال تا دویست و چهل میلیون (000/000/240) ریال گفته میشود.

همچنین منظور قانونگذار از عبارت “چنانچه مستوجب مجازات حدی نباشد” این است که در بسیاری از موارد، تهمت زده شده مشمول عنوان مجرمانه قذف میشود. به طور کلی مطابق ماده 245 قانون مجازات اسلامی، قذف عبارت است از نسبت دادن زنا یا لواط به شخص دیگر هرچند که وی مرده باشد.

بنابراین درصورتی که شخصی به نحوی به دیگری تهمت بزند که مشمول عنوان قذف شود، به مجازات حدی این جرم محکوم میگردد. لازم به ذکر است که براساس ماده 250 قانون مجازات اسلامی، حد قذف، هشتاد ضربه شلاق میباشد. درنظر داشته باشید که شلاق حدی، شلاقی است که هیچگونه تخفیفی برای آن وجود ندارد و مرتکب تمام 80 ضربه شلاق را بایستی بخورد.

همچنین عنایت داشته باشید که چنانچه مرتکب، علاوه بر جرم تهمت، اقدام به ضرب و جرح بزه دیده نیز کرده باشد، علاوه بر مجازاتهای مارالذکر، به مجازات جرم ضرب و جرح نیز محکوم خواهد شد.

راهنمای گام به گام شکایت از تهمت و افترا

اگر قربانی تهمت شده‌اید، برای پیگیری حقوقی باید مراحل زیر را با دقت طی کنید:

مرحله اول: جمع‌آوری مستندات و ادله اثبات (مهم‌ترین گام)

موفقیت شما در دادگاه، مستقیماً به مدارکی که ارائه می‌دهید بستگی دارد. ادله قابل قبول عبارتند از:

• اسکرین‌شات از پیام‌ها: از پیام‌های حاوی تهمت در شبکه‌های اجتماعی (واتساپ، تلگرام، اینستاگرام و…) اسکرین‌شات واضح تهیه کنید. برای اعتباربخشی بیشتر، می‌توانید با مراجعه به دفاتر اسناد رسمی، یک «تأمین دلیل» از محتوای صفحه چت تهیه کنید.
• فایل صوتی یا تصویری: صدای ضبط شده یا فیلمی که در آن به شما تهمت زده می‌شود، می‌تواند به عنوان «اماره» و قرینه‌ای برای علم قاضی استفاده شود.
• شهادت شهود: شهادت افرادی که به طور مستقیم شنیده یا دیده‌اند که شخصی به شما تهمت زده است، یکی از قوی‌ترین ادله است. شهود باید شرایط قانونی (عقل، بلوغ، عدالت و…) را داشته باشند.
• اقرار متهم: اگر فرد تهمت‌زننده در جایی (مثلاً در پیام‌ها یا نزد دیگران) به عمل خود اعتراف کرده باشد، این اقرار مدرک بسیار مهمی است.

مرحله دوم: تنظیم شکواییه حرفه‌ای

شکواییه، برگه درخواست رسمی شما از دادسرا برای شروع تحقیقات است. این سند باید دقیق و حقوقی تنظیم شود. در آن باید مشخصات کامل خود و فردی که از او شکایت دارید (مشتکی‌عنه)، شرح کامل ماجرا، زمان و مکان وقوع جرم و مهم‌تر از همه، مدارک و دلایل خود را ذکر کنید. توصیه اکید می‌شود این کار را به یک وکیل متخصص بسپارید.

مرحله سوم: ثبت شکایت در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی

پس از تنظیم شکواییه، باید با در دست داشتن مدارک هویتی و مستندات خود به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کنید. پیش‌نیاز این کار، ثبت‌نام در سامانه ثنا (سامانه ثبت‌نام الکترونیکی قضایی) است. پس از ثبت و پرداخت هزینه‌های دادرسی، شکایت شما به صورت الکترونیکی به دادسرای صالح ارجاع می‌شود.

نحوه رسیدگی به جرم

مطمئنا این موضوع که نحوه رسیدگی به تهمت زدن به چه صورت بوده از اهیمت بسیار زیادی برخوردار است. درواقع مهمترین بخش یک شکایت نیز همین چگونگی روند دادرسی به جرم تهمت میباشد. ما در ادامه به صورت خلاصه و تیترگونه به بررسی مهمترین مراحل رسیدگی به جرم تهمت خواهیم پرداخت لذا لطفا با ما همراه باشید.

• قبل از هرچیز، بعد از ثبت شکایتجرم تهمت، پرونده به دادسرای مربوطه ارسال میشود.
• سپس در مرحله بعدی پرونده توسط معاونت ارجاع به یکی از شعبات دادسرا ارجاع و ارسال خواهد شد.
• پس از رسیدگی به وقوع جرم و انجام تحقیقات مقدماتی توسط دادسرا، دادیار یا بازپرس اقدام به صدور قرار تامینی مناسب درخصوص متهم مینماید.
• در این مرحله رسیدگی به شکایت مطروحه توسط دادیاری یا بازپرسی شعبه مرجوع الیه در دادسرا آغاز خواهد شد. دادیار یا بازپرس محترم در ابتدا ادله ارائه شده توسط شاکی را مورد بررسی قرار داده و اقدام به شروع تحقیقات مقدماتی نسبت به متهم مینماید.
• در مرحله بعدی پرونده به دادسرا ارسال شده تا تحقیقات توسط کلانتری نیز انجام شود.
• به طور خلاصه و در نهایت، یکی از دو قرار منع تعقیب و یا قرار جلب به دادرسی، توسط دادیاری یا بازپرسی محترم صادر میگردد.
• درصورت صدور قرار منع تعقیب تهمت بایستی با کمک گرفتن از یک وکیل دادگستری، اقدام به تنظیم متن اعتراض به قرار منع تعقیب ظرف مهلت مزبور نمایید.
• همچنین چنانچه بازپرس یا دادیار محترماقدام به صدور قرار جلب به دادرسی تهمت نماید، پرونده برای مطالعه و صدور کیفر خواست، نزد دادستان ارسال میشود. دادستان نیز حداکثر ظرف مهلت سه روز، موافقت یا عدم موافقت خود را با کیفرخواست صادرع اعلام خواهد نمود.
• در این مرحله چنانچه دادستان با کیفرخواست صادره موافقت نماید، پرونده جهت صدور رای به دادگاه کیفری ارسال میشود.
• قاضی محترم دادگاه کیفری، پرونده و ادله و مدارک موجود در آن را مورد بررسی قرار داده و اقدام به تعیین وقت جلسه رسیدگی جهت شنیدن اظهارات شاکی و متهم مینماید.
• در این مرحله قاضی محترم باتوجه به پرونده و اظهارات طرفین یا وکلای آنها تصمیم گیری نموده و اقدام به صدور رای مینماید.
• در مرحله اخر نیز هر یک از طرفین میتوانند به تصمیم و دادنامه صادره از دادگاه کیفری اعتراض و تجدیدنظرخواهی نمایند.

دفاع از اتهام تهمت: چگونه از خود دفاع کنیم؟

اگر به شما اتهام تهمت یا افترا زده شده است، می‌توانید از طرق زیر از خود دفاع کنید:

• اثبات صحت ادعا: بهترین دفاع این است که ثابت کنید حرفی که زده‌اید، حقیقت داشته و شخص واقعاً مرتکب آن جرم شده است.
• اثبات فقدان سوء نیت: باید به قاضی نشان دهید که قصد و نیت شما از بیان آن مطلب، ضرر زدن به آبروی شاکی نبوده، بلکه صرفاً جنبه انتقادی، خبری یا اصلاحی داشته است.
• عدم صراحت در بیان: می‌توانید استدلال کنید که کلام شما صریح نبوده و به طور مشخص جرمی را به شاکی نسبت نداده‌اید.

تفاوت کلیدی افترا، قذف و نشر اکاذیب: تفکیک ۳ جرم حیثیتی

درک تفاوت میان تهمت (افترا)، قذف و نشر اکاذیب برای یک شکایت موفق ضروری است. با وجود شباهت ظاهری در آسیب به آبرو، قانون این سه جرم را به شکل زیر از هم متمایز می‌کند:

• جرم افترا (تهمت): موضوع اتهام حتماً باید یک عنوان مجرمانه مشخص باشد. به عبارت دیگر، شما باید جرمی مانند «سرقت» یا «کلاهبرداری» را صراحتاً به کسی نسبت دهید و نتوانید آن را ثابت کنید (ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی).

• جرم قذف: این جرم، نوع خاصی از تهمت است و فقط به نسبت دادن جرایم جنسی زنا یا لواط اختصاص دارد. به دلیل حساسیت بالا، مجازات آن حدی (۸۰ ضربه شلاق) و بسیار سنگین‌تر از افترای عادی است (ماده ۲۴۵ قانون مجازات اسلامی).

• جرم نشر اکاذیب: در اینجا، موضوع لزوماً یک «جرم» نیست، بلکه انتشار هرگونه مطلب دروغ و کذب (مانند شایعه ورشکستگی یک تاجر) به قصد آسیب رساندن به حیثیت فرد یا تشویش اذهان عمومی، جرم‌انگاری شده است (ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی).

نقش وکیل متخصص در دعاوی تهمت و افترا

جرایم علیه حیثیت، پیچیدگی‌های حقوقی فراوانی دارند. یک وکیل متخصص کیفری می‌تواند با تشخیص صحیح نوع جرم (افترا، قذف یا نشر اکاذیب)، تنظیم شکواییه قوی، راهنمایی در جمع‌آوری مدارک مستدل و دفاع مؤثر در دادگاه، شانس موفقیت شما را چه به عنوان شاکی و چه به عنوان متهم، به طرز چشمگیری افزایش دهد.

جمع‌بندی و توصیه حقوقی